Zakusy na swoiste „sprywatyzowanie” dalszego rozwoju IPR trzeba traktować poważnie. Integrowana produkcja przestała być niszowym systemem jakości. Skala produkcji objętej certyfikacją rośnie, a razem z nią rośnie wartość rynku, który może powstać wokół certyfikowanego surowca. Jeżeli pszenica, rzepak, ziemniaki, buraki cukrowe czy inne produkty z IPR zaczną być szerzej wykorzystywane w przetwórstwie i będą trafiać na rynek pod rozpoznawalnym oznaczeniem, mówimy już o ogromnym wolumenie surowca, obrotu i pieniędzy. A tam, gdzie pojawia się duży rynek, bardzo szybko pojawia się też ktoś, kto chciałby ustalać zasady dostępu do niego.
Właśnie dlatego niektóre z organizacji widzą dla siebie miejsce do przejęcia systemu i zbudowania własnych standardów, systemów certyfikacji oraz zasad dostępu. Przy tej skali nawet niewielkie opłaty za certyfikat, audyt, znak czy udział w systemie mogą z czasem oznaczać bardzo duże pieniądze. Jeszcze większą wartość daje jednak możliwość decydowania, kto do systemu wejdzie, na jakich warunkach i według czyich reguł.
Nie po to rolnicy ponoszą koszty i ograniczenia związane z IPR, żeby na końcu największym beneficjentem rozwoju systemu został właściciel kolejnego prywatnego standardu. IPR powinien pozostać publicznym, jednolitym i otwartym systemem jakości. Organizacje branżowe mogą uczestniczyć w jego tworzeniu, prywatne jednostki mogą certyfikować, przetwórcy mogą na nim zarabiać. Ale reguły powinny być wspólne dla wszystkich, a największa wartość systemu powinna wracać tam, gdzie ona powstaje — do gospodarstwa.
Dziś IPR kończy się w praktyce na produkcji pierwotnej. My proponujemy, żeby status certyfikowanego surowca mógł przejść dalej przez magazyn, skup i przetwórstwo aż do gotowego produktu. I tutaj naprawdę nie musimy wymyślać koła od początku. Gotową architekturę takiego rozwiązania mamy od lat w systemie rolnictwa ekologicznego.
W ekologii status produktu nie przepada za bramą gospodarstwa. Idzie za surowcem dalej — przez magazyn, przetwórnię i kolejne ogniwa obrotu. Partie są identyfikowane, oddzielane od pozostałej produkcji i rozliczane, a kolejne ogniwa podlegają certyfikacji. Dzięki temu worek mąki czy butelkę oleju można cofnąć dokumentacyjnie przez cały łańcuch aż do certyfikowanego surowca, z którego rzeczywiście powstały.
Dokładnie tego potrzebuje IPR. Rolnik wykonał już swoją część pracy i udowodnił, że surowiec został wyprodukowany zgodnie z metodyką. Dalej nie trzeba certyfikować go jeszcze raz — trzeba tylko nie zgubić jego tożsamości.
Tutaj kończy się analogia do ekologii, bo jednej rzeczy świadomie nie powinniśmy z niej przenosić. Rolnictwo ekologiczne stawia również wymagania dotyczące samego przetwarzania, dopuszczonych składników, dodatków czy niektórych technologii. IPR nie powinno w to wchodzić. Produkt przetworzony IPR powinien różnić się od produktu spoza IPR wyłącznie pochodzeniem surowca wykorzystanego do jego wytworzenia.
Mąka z pszenicy IPR nie musi być mielona w inny sposób. Olej z rzepaku IPR nie wymaga osobnej technologii tłoczenia. Kasza nie potrzebuje specjalnej metodyki przetwórstwa. Jeżeli zakład działa zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi produkcji żywności, IPR nie powinno dokładać mu drugiego zestawu wymagań technologicznych. W tym systemie interesuje nas tylko jedno: czy produkt rzeczywiście powstał z surowca certyfikowanego w IPR i czy można to wiarygodnie udowodnić.
To właśnie prostota tego rozwiązania decyduje o jego wartości. Przetwórca nie musi przebudowywać zakładu ani podporządkowywać technologii nowej metodyce. Musi zachować identyfikowalność, rozdzielenie i bilans certyfikowanego surowca. Dzięki temu do systemu może wejść nie kilka wybranych zakładów, ale każdy przetwórca zdolny spełnić te podstawowe warunki.
Wtedy właśnie może zmienić się również ekonomika IPR dla rolnika. Dzisiaj najważniejszą zachętą finansową jest ekoschemat. Jeżeli jednak młyny, tłocznie i inne zakłady zaczną potrzebować certyfikowanego surowca do własnych produktów, obok płatności pojawi się drugi mechanizm — realny popyt rynkowy. Im więcej odbiorców będzie mogło korzystać z systemu, tym większa szansa, że o surowiec IPR zaczną konkurować, a certyfikat zacznie mieć wartość również przy sprzedaży produktu.
Żeby jednak ustawić dalszy rozwój systemu właśnie na tych torach, potrzebny jest silny i wspólny głos rolniczych reprezentacji. Dlatego zapraszamy do kontaktu wszystkie organizacje rolnicze, które podzielają ten kierunek: publiczny i otwarty system, proste zasady dla przetwórstwa oraz maksymalne wykorzystanie IPR do budowania wartości produktu wytwarzanego przez rolnika. Chcemy wokół tej koncepcji zbudować wspólny front, zanim kierunek rozwoju systemu zostanie wyznaczony bez rolników.
