Ponad 470 mln zł – tyle wynosi łączna wartość zadań ujętych w planach finansowych dziesięciu funduszy promocji produktów rolno-spożywczych w latach 2023–2026. Ponad połowa tej kwoty przypada na zaledwie dziesięć organizacji. Wartość zadań przypisanych do pierwszej dziesiątki wynosi 258,08 mln zł, czyli 54,90% całej analizowanej puli. Sama pierwsza trójka to 107,05 mln zł – 22,77% wszystkich środków przeznaczonych na zadania.

Koncentracja dotyczy nie tylko pieniędzy. Dziesięć największych organizacji występuje w 993 pozycjach planów, czyli w ok. 51% z 1949 aktywnych pozycji objętych naszym zestawieniem. Każda z organizacji pierwszej dziesiątki pojawia się w planach w każdym z czterech analizowanych lat.

Nie oznacza to, że wszystkie te pieniądze zostały już wypłacone. Analizujemy plany finansowe, a więc kwoty zaplanowanego finansowania z poszczególnych funduszy. Nasza baza obejmuje 40 planów i 2049 pozycji łącznie z pozycjami później wykreślonymi. W zadaniach wielofunduszowych do każdego funduszu przypisujemy wyłącznie tę część finansowania, która go obciąża – nie sumujemy ponownie całego budżetu wspólnego projektu.

Zamiast kilkudziesięciu dokumentów – jedno narzędzie

Do tych liczb nie dotarliśmy, otwierając jedną tabelę KOWR. Informacje są rozproszone między planami finansowymi poszczególnych funduszy, kolejnymi uchwałami zmieniającymi te plany, wykazami zadań oraz informacjami o składach komisji zarządzających.

Dlatego Stowarzyszenie WSPÓLNA ROLA przygotowało narzędzie pozwalające przeglądać dane za lata 2023–2026 według funduszu, roku, organizacji i konkretnego zadania, a także zestawiać je z informacjami o reprezentacji organizacji w komisjach zarządzających.

(Opis korzystania z narzędzia znajduje się na końcu tekstu)

Nie trzeba więc przyjmować naszych wyliczeń na wiarę. Można samodzielnie wybrać organizację, fundusz lub okres i zejść aż do pojedynczych pozycji planów.

W dalszej części posługujemy się skrótami: FPM – Fundusz Promocji Mleka, FPMD – Mięsa Drobiowego, FPMK – Mięsa Końskiego, FPMO – Mięsa Owczego, FPMWIEPRZ – Mięsa Wieprzowego, FPMWOL – Mięsa Wołowego, FPOIW – Owoców i Warzyw, FPR – Ryb, FPRO – Roślin Oleistych, FPZZIPZ – Ziarna Zbóż i Przetworów Zbożowych.

Mistrzowie Funduszy

Pierwsze miejsce zajmuje Ogólnopolskie Stowarzyszenie Przetwórców i Producentów Produktów Ekologicznych „Polska Ekologia”. W latach 2023–2026 zadania przypisane tej organizacji mają w planach wartość ponad 44,13 mln zł. Co szczególnie charakterystyczne, organizacja pojawia się we wszystkich dziesięciu funduszach.

Drugie miejsce zajmuje Krajowa Rada Drobiarstwa – Izba Gospodarcza z kwotą 34,14 mln zł, skoncentrowaną w Funduszu Promocji Mięsa Drobiowego. Trzecia jest UPEMI z kwotą 28,78 mln zł.

Już ta tabela pokazuje dwa bardzo różne modele korzystania z systemu. PSPO, KRD, KFHD, PIM czy PFHB koncentrują się zasadniczo na jednym funduszu. Z kolei Polska Ekologia pojawia się we wszystkich dziesięciu, KRIR w ośmiu, a SIW w pięciu. W przypadku UPEMI i Związku „Polskie Mięso” finansowanie rozkłada się przede wszystkim pomiędzy fundusze dotyczące różnych rodzajów mięsa.

Wyróżnienia

Pierwsza dziesiątka nie wyczerpuje obrazu. Bezpośrednio za nią znajduje się grupa organizacji, które w czteroletnim okresie mają w planach zadania warte po kilka lub kilkanaście milionów złotych. Część z nich jest silnie związana z jednym funduszem, inne występują równolegle w kilku. Żeby nie dobierać tej kategorii uznaniowo, poniżej pokazujemy kolejną dziesiątkę według łącznej wartości zadań.

Są też organizacje o znacznie mniejszych kwotach łącznych, ale bardzo dużym udziale w niewielkich funduszach. Polski Związek Hodowców Koni odpowiada za 94,46% wartości zadań Funduszu Promocji Mięsa Końskiego w analizowanym okresie, Towarzystwo Promocji Ryb za 62,91% Funduszu Promocji Ryb, a Polskie Towarzystwo Rybackie za kolejne 27,45%. Tak wysokie wartości procentowe trzeba oczywiście czytać razem z wielkością samych funduszy.

Mistrzowie Regularności

Sama suma pieniędzy nie pokazuje wszystkiego. Innym miernikiem pozycji organizacji w systemie jest regularność pojawiania się w planach. Poniżej zestawiamy organizacje obecne w każdym z czterech analizowanych lat, uporządkowane według liczby pozycji planów. Nie oznacza to liczby całkowicie odrębnych kampanii – jeden projekt wielofunduszowy może występować jako osobna pozycja w kilku funduszach.

To zestawienie częściowo pokrywa się z rankingiem finansowym, ale nie całkowicie. Dobrym przykładem jest KZPRiRB – 70 pozycji w czterech kolejnych latach daje organizacji wysoką pozycję pod względem regularności, mimo że pod względem kwotowym pozostaje poza pierwszą dziesiątką.

Które fundusze są najbardziej skoncentrowane?

Wysoka pozycja konkretnej organizacji to jedna strona obrazu. Druga to struktura samych funduszy.

Poniżej pokazujemy, jaka część całej puli zadań w latach 2023–2026 przypada największej organizacji oraz odpowiednio trzem i pięciu największym organizacjom w każdym funduszu.

Warto przy tym uważać na same procenty. Niemal pełna koncentracja Funduszu Promocji Mięsa Owczego czy Końskiego dotyczy funduszy o bardzo niewielkich budżetach zadań. Inny ciężar ma 57% z ponad 45 mln zł FPRO, a inny 98% ze 132 tys. zł Funduszu Promocji Mięsa Owczego.

Mistrzowie Komisji

Funduszami nie zarządza bezpośrednio KOWR według własnego uznania. Ustawa powierza komisjom zarządzającym m.in. ustalanie zasad gospodarowania środkami, ustalanie planów finansowych oraz opracowywanie strategii promocji. Rozstrzygnięcia komisji zapadają w formie uchwał. Dlatego sprawdziliśmy również, jakie organizacje są reprezentowane równocześnie w kilku komisjach. Dla dziewięciu funduszy dysponujemy składem kadencji powołanej 2 czerwca 2025 r. MRiRW opublikowało wykaz dla Funduszu Promocji Mleka, mięsa wieprzowego, wołowego, końskiego, owczego, ziarna zbóż, owoców i warzyw, mięsa drobiowego oraz ryb. Zgodnie z ustawą kadencja członków komisji trwa cztery lata.

W kilku przypadkach jedna organizacja ma ponadto więcej niż jednego przedstawiciela w tej samej komisji.

Sama obecność przedstawiciela organizacji w komisji nie przesądza oczywiście o żadnym wpływie na przyjęcie konkretnego zadania. Pokazuje jednak strukturę systemu, dlatego zestawiliśmy reprezentację z udziałem tych samych organizacji w planowanym finansowaniu.

Ile środków przypada organizacjom reprezentowanym w komisjach?

Dla dziewięciu komisji obecnej kadencji zestawiliśmy ich skład z planami finansowymi na lata 2025–2026. Rok 2025 należy tu traktować jako rok przejściowy: nowy skład został powołany 2 czerwca 2025 r., więc zestawienie nie oznacza, że każda pozycja planu na 2025 r. została przyjęta już przez tę komisję. Pokazuje natomiast finansową skalę obecności w planach organizacji reprezentowanych w aktualnych komisjach.

W ujęciu łącznym 73,18% wartości zadań zaplanowanych na lata 2025–2026 w tych dziewięciu funduszach przypada organizacjom posiadającym reprezentację w komisji zarządzającej funduszem, z którego finansowane jest dane zadanie.

To jest korelacja dwóch zbiorów danych – reprezentacji i finansowania – a nie dowód związku przyczynowego między jednym a drugim. Nie twierdzimy, że obecność przedstawiciela w komisji spowodowała przyjęcie określonego projektu.

FPRO – przypadek osobny

Fundusz Promocji Roślin Oleistych wymaga osobnego potraktowania. Pierwsza komisja FPRO została powołana w 2019 r., a MRiRW informowało w maju 2023 r., że jej kadencja kończy się 4 października 2023 r. i prowadziło nabór kandydatów na kolejną kadencję. Nie udało nam się jednak odnaleźć równie jednoznacznego publicznego wykazu organizacji i przedstawicieli nowego składu, który można byłoby bezpiecznie wykorzystać w takim samym zestawieniu jak dla pozostałych dziewięciu funduszy.

Dlatego dla FPRO pokazujemy wyłącznie historyczny punkt odniesienia: pierwszy skład z 2019 r. zestawiony z planami 2023–2026. Nie oznacza to, że skład ten obowiązywał w całym analizowanym okresie. Takie ograniczenie jest również oznaczone w naszym narzędziu.

Cała pula zadań FPRO w latach 2023–2026 wynosi 45,51 mln zł. Cztery organizacje występujące zarówno w planach, jak i w naszym historycznym zestawieniu pierwszego składu odpowiadają więc za 90,63% tej kwoty. Jeszcze raz podkreślamy: jest to porównanie historyczne, a nie opis obecnego składu komisji FPRO.

Te dane nie są zarzutem

Sam fakt korzystania przez organizację ze środków funduszy promocji nie oznacza żadnej nieprawidłowości. W tym opracowaniu nie ocenialiśmy też jakości ani efektywności poszczególnych kampanii. Wśród analizowanych pozycji znajduje się wiele działań promocyjnych, informacyjnych, badawczych, wystawienniczych czy branżowych, które mieszczą się w ustawowych celach funduszy.

Nasze zainteresowanie wzbudziło coś innego. Ustalenie w prosty sposób kto, z którego funduszu, na jakie zadanie i w jakiej wysokości ma zaplanowane środki, a następnie połączenie tych informacji z danymi o komisjach zarządzających, okazało się zadaniem znacznie trudniejszym, niż można byłoby oczekiwać w przypadku systemu działającego na podstawie ustawy. To właśnie ta trudność była bezpośrednim powodem przygotowania naszego narzędzia. Przy tak dużej liczbie dokumentów, zmian planów, nazw organizacji, zadań wielofunduszowych i niejednoznacznych opisów nie wykluczamy, że pojedyncze szczegóły zestawienia mogą wymagać dalszego uzupełnienia lub korekty. W naszej ocenie ewentualne drobne korekty nie powinny zmienić zasadniczego obrazu koncentracji widocznego w danych, ale zależy nam na możliwie największej dokładności. Uwagi, sprostowania i informacje o zauważonych błędach prosimy przesyłać na adres wspolnarola@gmail.com.

To jeszcze nie koniec

Samo uporządkowanie danych finansowych prowadzi do kolejnych pytań, których w tym tekście celowo nie rozstrzygamy.

W następnym materiale przyjrzymy się już konstrukcji całego systemu funduszy promocji: jego przejrzystości, dostępności informacji i dokumentów, roli komisji zarządzających, mechanizmom zabezpieczającym przed potencjalnymi konfliktami interesów oraz szczególnej relacji pomiędzy prywatnym charakterem gromadzonych środków a ustawowym systemem ich pobierania, administrowania i rozdysponowywania. Ustawa przyznaje komisjom bardzo konkretną rolę w ustalaniu zasad gospodarowania pieniędzmi i planów finansowych, a jednocześnie środki funduszy nie są środkami publicznymi w rozumieniu przepisów o finansach publicznych.

Najpierw jednak warto było odpowiedzieć na pytanie podstawowe: kto, co i za ile. Temu służą powyższe zestawienia i udostępnione przez nas narzędzie.